फूलपातीमा घोडाको टापसँगै गुञ्जियो जुम्लाको मौलिक संस्कृति

सडकले विस्थापित गर्दै गएको जुम्ली घोडा संरक्षणको प्रयास, दसैंको घोडादौडमा किसानदेखि दर्शकसम्मको उत्साह

जुम्ला । दसैंको फूलपाती, घोडाका टाप, प्रतिस्पर्धाको रोमाञ्च र मौलिक संस्कृतिको उत्सव। जुम्लामा फूलपातीका दिन आयोजना हुने घोडादौड केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र होइन, सडक विस्तारसँगै ओझेलमा पर्दै गएको जुम्ली घोडा र त्यससँग जोडिएको परम्परा जोगाउने अभियान पनि बनेको छ।

कुनै समय जुम्लाका गाउँबस्तीमा मालसामान ओसारपसारदेखि सरकारी कार्यालयका कामकाजसम्मको भरपर्दो साधनका रूपमा प्रयोग हुने जुम्ली घोडा अहिले मोटरगाडीको विस्तारसँगै विस्थापित हुँदै गएको छ। घोडापालनप्रति किसानको आकर्षण घट्दै गएको अवस्थामा दसैंको फूलपातीमा आयोजना गरिने घोडादौडले पुरानो पहिचानलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने प्रयास गरेको छ।

यस वर्ष पनि जुम्लाका विभिन्न स्थानमा घोडादौड प्रतियोगिता आयोजना गरिए। चन्दननाथ नगरपालिका–५, राजासिममा आयोजित प्रतियोगितामा २५ वटा घोडाले प्रतिस्पर्धा गरे। त्यस्तै, गुठीचौरस्थित पर्यटकीय स्थल गोठीचौरमा नवौँ जुम्ली घोडादौड सांस्कृतिक महोत्सव सम्पन्न भयो। दुवै प्रतियोगिताले जुम्ली घोडापालन, स्थानीय संस्कृति र परम्पराको संरक्षणमा जोड दिएका छन्।

राजासिममा २५ घोडाबीच प्रतिस्पर्धा

चन्दननाथ नगरपालिकाको आयोजना, पशु अस्पताल तथा पशु सेवा कार्यालय जुम्लाको सहआयोजना र कर्णाली कला तथा संस्कृति संरक्षण मञ्चको समन्वयमा राजासिममा घोडादौड प्रतियोगिता सञ्चालन गरिएको थियो। मञ्चका महासचिव आनन्द अधिकारीका अनुसार प्रतियोगितामा जुम्ली घोडादौड, चाल र पालित विधामा प्रतिस्पर्धा गराइएको थियो।

घोडादौड विधातर्फ चन्दननाथ नगरपालिका–१०, गैरा गाउँका छापेन्द्र न्यौपानेको घोडा प्रथम भयो। उनले १५ हजार रुपैयाँ नगद र प्रमाणपत्र प्राप्त गरे। गुठीचौर गाउँपालिकाका दिलीप बोहराको घोडा दोस्रो र अर्जुन बोहराको घोडा तेस्रो भए। उनीहरूले क्रमशः १० हजार र पाँच हजार रुपैयाँसहित प्रमाणपत्र प्राप्त गरे।

चाल विधातर्फ हर्क शाहीको घोडा प्रथम, प्रताप शाही कठायतको दोस्रो र गणेशबहादुर शाहीको घोडा तेस्रो भयो। पालित विधामा बिर्खबहादुर भण्डारीको घोडा प्रथम, राजेन्द्रबहादुर रोकायाको दोस्रो र गुठीचौर गाउँपालिकाका नरेश विष्टको घोडा तेस्रो भएको अधिकारीले जानकारी दिए।

घोडापालक किसानलाई प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्यले आयोजकले घोडाका लागि दाना सहयोग कार्यक्रमसमेत सञ्चालन गरेको थियो।

गोठीचौर महोत्सवमा महिला कृषकको सहभागिता

फूलपातीको अवसरमा गुठीचौर गाउँपालिकास्थित पर्यटकीय स्थल गोठीचौरमा नवौँ जुम्ली घोडादौड सांस्कृतिक महोत्सव आयोजना गरिएको थियो। ‘संस्कृति संरक्षण र प्रवर्द्धन हाम्रो अभियान’ भन्ने नाराका साथ कर्णाली खेलकुद क्लबको आयोजना र गुठीचौर युवा क्लबको सहआयोजनामा प्रतियोगिता सम्पन्न भएको हो।

स्थानीय कला, संस्कृति र परम्पराको संरक्षण तथा प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले आयोजित प्रतियोगितामा यस वर्ष महिला कृषकको समेत सहभागिता रह्यो। महिलातर्फ आठ र पुरुषतर्फ ३४ खेलाडी सहभागी भएको आयोजकले जनाएको छ।

महिलातर्फ गुठीचौर गाउँपालिका–१ की धनलक्ष्मी ऐडीको घोडा प्रथम भयो। गाउँपालिका–२ की सपना बोहराको घोडा दोस्रो, शर्मिला बोहराको घोडा तेस्रो र पविता बोहराको घोडा सान्त्वना स्थानमा रहे।

पुरुषतर्फ गुठीचौर गाउँपालिका–१ का ईश्वर ऐडीको घोडा प्रथम भयो। गाउँपालिका–२ का शंकर रोकायाको घोडा दोस्रो, अमृत बुढाको घोडा तेस्रो, प्रेम बोहराको घोडा चौथो र निशाब रोकायाको घोडा पाँचौँ भए।

प्रतियोगितामा महिला र पुरुष दुवै विधाका विजेतालाई समान पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। प्रथम हुनेले १५ हजार, दोस्रोले १० हजार, तेस्रोले पाँच हजार तथा चौथो र पाँचौँ हुनेले जनही दुई हजार रुपैयाँसहित मेडल प्राप्त गरेका थिए।

सडकले घटायो घोडाको उपयोगिता, संस्कृतिले जोगाउँदै छ पहिचान

जुम्लामा घोडादौडको परम्परा लामो समयदेखि चल्दै आएको छ। कुनै समय घोडा यातायात र ढुवानीको प्रमुख साधन थियो। तर, सडक सञ्जाल विस्तार, मोटरगाडीको पहुँच र तत्कालीन माओवादी तथा राज्यबीचको सशस्त्र द्वन्द्वका कारण घोडापालनप्रति किसानको आकर्षण घट्दै गएको स्थानीय जानकार बताउँछन्।

आर्थिक वर्ष २०५५/५६ सम्म जुम्ला विमानस्थलमा समेत घोडादौड गराउने गरिएको थियो। धावनमार्ग पक्की बनेपछि विमानस्थलमा प्रतियोगिता रोकिएको जिल्ला समन्वय समिति जुम्लाका प्रमुख गौरीनन्द आचार्यले बताए। उनका अनुसार पछिल्लो एक दशकयता घोडादौडलाई निरन्तरता दिँदै आइएको छ।

सडक विस्तारसँगै घोडाको व्यावहारिक उपयोगिता घटे पनि दसैंमा आयोजना हुने प्रतियोगिताले यसको संरक्षणमा सहयोग पुर्‍याएको आचार्यको भनाइ छ।

चन्दननाथ नगरपालिका, पातारासी, सिंजा र गुठीचौरलगायत क्षेत्रबाट घोडा ल्याइएको राजासिमको प्रतियोगिता हेर्न सिमाचौरमा दर्शकको भीड लागेको थियो। घोडाको प्रतिस्पर्धा हेर्न पुगेका स्थानीयका लागि यो पर्वको रमाइलो मात्र नभई आफ्नै मौलिक पहिचानसँग जोडिने अवसर पनि बन्यो।

चन्दननाथ नगरपालिका–८, तलिउम गाउँका घोडापालक किसान जयकृष्ण धरालाले घोडादौडले किसानलाई घोडापालनमा प्रोत्साहित गरेको बताए। “हरेक दसैंमा आयोजना हुने घोडादौडले घोडा संरक्षणमा सहयोग पुगेको छ,” उनले भने, “हरेक वर्ष दौडमा भाग लिने घोडाको संख्या पनि बढिरहेको छ।”

स्थानीय अर्जुन श्रेष्ठका अनुसार विगतमा घोडा गाउँबस्तीमा मालसामान ओसारपसार गर्ने प्रमुख साधन थिए। सडक विस्तारसँगै घोडापालन घटे पनि दसैंको प्रतियोगिताले किसानलाई पुनः घोडापालनतर्फ आकर्षित गर्न मद्दत गरेको छ।

प्रतियोगितासँगै संरक्षणको दिगो योजना आवश्यक

जुम्ली घोडा केवल यातायातको साधन होइन, कर्णालीको भौगोलिक अवस्था, जनजीवन, परम्परा र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको सम्पदा हो। समयसँगै यसको उपयोगिता बदलिएको छ, तर ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व भने घटेको छैन।

फूलपातीमा आयोजना हुने घोडादौडले पुरानो परम्परालाई जीवन्त राख्नुका साथै घोडापालक किसानलाई प्रोत्साहन, स्थानीय पर्यटन प्रवर्द्धन र नयाँ पुस्तामा संस्कृतिप्रतिको आकर्षण बढाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

यद्यपि, वर्षमा एक दिन प्रतियोगिता आयोजना गरेर मात्रै जुम्ली घोडाको संरक्षण सम्भव हुँदैन। घोडापालक किसानलाई आर्थिक प्रोत्साहन, दाना तथा उपचारमा सहयोग, घोडापालनसम्बन्धी कार्यक्रम र नियमित सांस्कृतिक गतिविधि सञ्चालन गर्न आवश्यक देखिन्छ।

फूलपातीमा गुञ्जिने घोडाका टापले जुम्लालाई आफ्नो विगत सम्झाइरहेका छन्। अब चुनौती ती टापलाई प्रतियोगिताको मैदानमा मात्र सीमित नराखी जुम्ली घोडाको अस्तित्व, किसानको जीविकोपार्जन र कर्णालीको मौलिक संस्कृतिको दिगो संरक्षणसँग जोड्नु हो।